Farma-lobby in vaccinatie campagnes
Zullen we meer gaan doen tegen de lobby van de farmaceutische industrie?
De Gezondheidsraad zette vorige week een lid uit de adviescommissie Alcohol die geld had ontvangen van de alcohol industrie. Ik dacht meteen: zullen we ook iedereen die geld ontvangt vanuit de farmaceutische industrie weren van advies- en beleidsposities? Mogelijk is je eerste reactie “nee, natuurlijk niet”. Maar waarom denken wij dat banden met de ene industrie wel invloed heeft op het beoordelingsvermogen en de andere niet?
Een groot deel van het geld voor medisch onderzoek is nog altijd afkomstig van de farmaceutische industrie. De vele artsen en wetenschappers die dit ontvangen, nemen vervolgens zitting in advies- en beleidsraden, waarbij die belangenverstrengeling soms wel- en soms niet goed wordt geïdentificeerd. Daarnaast gaat lobby geld van de industrie naar patiënten organisaties, stichtingen en zelfs publiekscampagnes.
Ik geef een voorbeeld uit mijn eigen vakgebied. Vorig jaar was er een campagne “Vooruit met Vaccineren” die onder andere druk uitoefende op de overheid om meer geld te investeren in het vaccineren van volwassenen. Deze campagne kwam van de Nederlandse Immunisatie Stichting – een stichting die het tot haar missie rekent om zich in te zetten voor infectiepreventie middels vaccinaties. Op de advertenties van de 2025 campagne stonden logo’s van medische organisaties zoals (mijn beroepsgroep) de KNMG, de KNMP en de NFU. Door hen kreeg het de “look” van een onafhankelijk medisch advies. Maar een snelle blik op het financiële jaarverslag van de stichting laat zien dat in 2024 en 2025 alle financiering afkomstig was van farmaceutische bedrijven, veelal de producenten van de vaccins waar zij campagne voor voeren.
Denken we echt dat dit geen invloed had op de inhoud van de campagne?
We zijn – door schade en schande – beter geworden in het weren van lobbygeld van de alcohol- en tabaksindustrie. Maar waarom vinden we het zo moeilijk om als medische wereld afstand te nemen van de lobby van de farmaceutische industrie?
“Vaccins zijn niet het zelfde als alcohol” is makkelijk om nu terug te roepen. Uiteraard niet. Maar ik wil dit toch aankaarten. Want het is makkelijk om anderen op corruptie aan te spreken en heel wat lastiger (en risicovoller) om het te herkennen en benoemen in je eigen achtertuin. Een wat helderder tegenargument kan zijn dat de Nederlandse Immunisatie Stichting op hun website schrijft dat ze onafhankelijk zijn, en de campagnes alleen maar baseren op wetenschappelijke publicaties. Echter elke wetenschapper kan je vertellen dat er over vele vraagstukken tegenstrijdige publicaties bestaan. De keuze van welke publicaties worden geciteerd en hoe onzekere getallen worden vertaald naar conclusies, is wel degelijk subjectief. Dat is zeker het geval bij epidemiologisch lastige discussies, zoals de te verwachten voordelen van influenza vaccinatie per bevolkingsgroep. Het is niet raar om je af te vragen of financiering die interpretaties kan beïnvloeden.
Deze vraag kan je ook stellen voor alle personen en organisaties gefinancierd door- of anderszins verbonden met de farmaceutische industrie. Tegelijkertijd werk ik dagelijks met dokters die enkel aandacht hebben voor het belang van de patiënt. Waarom zorgen we dan niet voor een veel strengere scheiding tussen ons en de farmaceutische industrie? Een deel van het antwoord ligt volgens mij in de alomtegenwoordigheid van het farma geld. We hebben nog geen manier gevonden om grootschalig medisch onderzoek te doen zonder geld vanuit de industrie. Als gevolg daarvan hebben bijna alle medische wetenschappers wel op een of andere wijze geld van hen ontvangen – ik ook. We verbergen het probleem door te spreken over “stakeholders” en er (correct!) op te wijzen dat het een paar decennia geleden nog veel erger was. Maar dat zijn geen echte tegenargumenten, en het zijn al helemaal geen oplossingen.
Ik koos het voorbeeld van de KNMG deelname aan de campagne van de Nederlandse Immunisatie Stichting omdat die casus wat mij betreft duidelijk onacceptabel zou moeten zijn. En er zijn nog meer van dit soort ernstige voorbeelden, maar er is ook veel grijs gebied. Neem het feit dat een groot deel van de leden van de Gezondheidsraad ook onderzoeksgeld ontvangt van farmaceutische bedrijven. Meestal wordt dit netjes gemeld, maar melden alleen betekent nog niet dat het helemaal geen invloed kan hebben op besluitvorming.
Na significante stappen te hebben gemaakt de afgelopen decennia, vrees ik dat onze vooruitgang op dit gebied stagneert. Geld van de farmaceutische industrie bepaalt nog altijd een groot deel van de onderzoeksprioriteiten, de opzet van grote klinische trials en welke wetenschappers carrière maken. De coronapandemie – een soort test voor de medische gemeenschap – maakte voor wie oplette duidelijk dat de onafhankelijkheid van medische adviesorganen en publiekscampagnes niet voldoende is gewaarborgd. En de EU, na farmaceutische bedrijven een van de grootste investeerders in medisch onderzoek, stimuleert (eist vaak zelfs) deelname van industrie voordat onderzoek wordt gefinancierd – zogeheten public-private partnerships.
Als we op deze punten weer vooruitgang willen maken, moeten we ons daar voor inzetten. En dan kom ik bij de vraag hoe veilig we in de medische wereld kritiek kunnen geven op de invloed van de farmaceutische industrie. Genoeg artsen spreken in brede en vage termen over de noodzaak om commerciële belangen aan te pakken. Achter gesloten deuren benoemen we ook vaak genoeg waar de pijnpunten daadwerkelijk liggen. Maar artsen of medische wetenschappers die publiekelijk specifieke organisaties/personen aanspreken op corruptie blijft uitermate zeldzaam. Eind 2024 sprak ik Professor Jim Reekers bij De Nieuwe Wereld over zijn boek “De Medische Omerta”. Hij wees er op dat klokkenluiders in de geneeskunde nog altijd hun carrière riskeren. In de medische wetenschappen zie ik daar zelf zeker tekenen van. Maar als we deze onderwerpen niet eens openlijk bespreken, hoe kunnen we dan ooit nadenken over verbetering?
Dus ik dacht ik maak een beginnetje. Logo’s van medische beroepsgroepen horen wat mij betreft niet thuis op een campagne voor meer vaccineren, betaald door bedrijven die vaccins maken. Het genereert een beeld van onafhankelijkheid, terwijl de financiering ervan verborgen blijft. Je kan je afvragen of reclame voor geneesmiddelen überhaupt wenselijk is, maar als je het gaat doen, dan zouden we ten minste volledig transparant moeten zijn over wie er voor heeft betaald.